Ayetullah Ali Hamaney: Hayatı, Düşüncesi ve Siyasi Rolü
 

İran Devlet Televizyonu, İran Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney'in İsrail-ABD saldırısında hayatını kaybettiğini duyurdu. Yayın esnasında ekranda Kur'an-ı Kerim okunurken, Hamaney'in vefatına ilişkin anons yapıldı. Bakanlar Kurulu ise, Hamaney'in hayatını kaybetmesinin ardından ülke genelinde 40 gün ulusal yas ve 7 gün genel tatil ilan edildiğini duyurdu.

Peki, İran'ın en etkin ismi Ali Hamaney kimdir?


Ali Hüseynî Hamaney, 1989'dan bu yana dünya genelinde en uzun süre görevde kalan otoriter liderlerden biri olarak İran İslam Cumhuriyeti'nin şekillenmesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir. Ruhullah Humeyni'nin ölümünün ardından İran Uzmanlar Meclisi tarafından Yüce Lider seçilen Hamaney, dinî referanslı siyasi iktidarın en tartışmalı örneklerinden birini temsil etmektedir. Ancak Hamaney'in yönetimi, yalnızca İslamcı siyaset teorisi açısından değil; aynı zamanda otoriter konsolidasyon, muhalefet bastırma ve devlet şiddetinin meşrulaştırılması bağlamında da incelenmeye değer bir fenomendir.

Bu makalenin temel argümanı şudur: Hamaney, ideolojik tutarlılık görünümünü koruyan ancak pratikte son derece pragmatik, baskıcı ve kişisel iktidarını pekiştirmeye yönelik bir yönetim anlayışı benimsemiştir. Bu durum, İran'ın hem iç siyasetinde hem de dış ilişkilerinde derin yapısal çelişkilere yol açmıştır.

Erken yaşam ve siyasi sosyalleşme

Ali Hamaney, 19 Temmuz 1939'da İran'ın Meşhed şehrinde dindar bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babasının din adamlığı mesleği, Hamaney'in erken yaşlardan itibaren ilahiyat eğitimi almasını ve Kum ile Meşhed medreselerinde Şiî fıkıh geleneğine yoğun biçimde nüfuz etmesini sağlamıştır. Bu eğitim süreci, Hamaney'in dünya görüşünü hem dinî hem de siyasi anlamda biçimlendirmiştir (Abrahamian, 2008, s. 48).

1960'lı yıllarda Humeyni'nin çevresine dahil olan Hamaney, Şah karşıtı muhalefet içinde aktif rol üstlenmiş ve defalarca tutuklanarak hapis yatmıştır. Bu deneyimler, Hamaney'de hem mazlumluk söylemine dayalı bir siyasi kimlik hem de iktidar karşısında ideolojik direnç kapasitesi geliştirmiştir. Bununla birlikte eleştirmenler, Hamaney'in ilahiyat alanındaki eğitiminin sınırlı kaldığını ve onu Humeyni'nin gerçek teolojik mirasçısı olmaktan alıkoyduğunu ileri sürmektedir. Gerçekten de Hamaney, Yüce Lider (Rehber-i İnkılab) olarak atandığında henüz en üst ilmî unvan olan Ayetullah Uzma (Büyük Ayetullah) derecesine ulaşmamıştı; bu durum, görevinin başından itibaren ilmî çevrelerde meşruiyet tartışmalarını beraberinde getirmiştir. Ancak Hamaney’i devrimci kadrolarda öne çıkartan şey Ayetullah Mutahhari benzeri “Aydın-Molla” figürü olmasıydı. Devrimin ideoloğu olarak tanınanacak olan Ali Şeriati ile arkadaşlığı ve verdiği konferanslardaki çizgisi yerel ötesi İslamcı düşünürleri örneğin Seyyid Kutub’un Fizilali Kur’an tefsirini tercüme etmesiyle öne çıktı.


Cumhurbaşkanlığı dönemi: İktidarın provası (1981–1989)
Hamaney, 1981–1989 yılları arasında İran Cumhurbaşkanı olarak görev yapmıştır. Bu dönem, Irak ile sürdürülen yıkıcı sekiz yıllık savaşın gölgesinde şekillenmiştir. Humeyni'nin siyasi sistemin gerçek kontrolünü elinde tuttuğu bu süreçte Hamaney, görece ikincil bir konumda kalmıştır. Bununla birlikte bu yıllar, Hamaney için hem devlet yönetiminin inceliklerini öğrendiği hem de iç güç mücadelelerinde hayatta kalma becerilerini geliştirdiği kritik bir deneyim zemini olmuştur (Takeyh, 2009, s. 31).

Söz konusu dönemde Hamaney, özellikle ekonomi politikası konusunda dönemin başbakanı Mir Hüseyin Musevi ile yoğun çatışmalar yaşamıştır. Bu gerilim, yalnızca kişisel bir iktidar rekabetine değil, devletin ekonomik yönelimi üzerindeki derin ideolojik görüş ayrılıklarına da işaret etmektedir. İlginç bir tarihsel ironi olarak, Musevi 2009 yılında Hamaney'in en güçlü siyasi rakiplerinden biri haline gelecektir.



Devrim rehberliği ve iktidarın pekiştirilmesi (1989–günümüz)
Humeyni sonrası Devrim Rehberi olması gereken Ayetullahuzma Muntazeri’nin rejim içi bir komplo ile ayağının kaydırılması Hamaney'in 1989'da iktidarı ele geçirmesini sağladı. Görünürde kurumsal bir sürecin ürünüydü. Ancak yapısal açıdan değerlendirildiğinde, bu süreç Hamaney'in Humeyni'nin sahip olduğu karizmatik ve dinî otoriteden yoksun olduğunu açıkça ortaya koymaktaydı. Bu meşruiyet açığını kapatmak için Hamaney, kurumsal kontrolü sistematik biçimde genişletme stratejisine yönelmiştir. Bu çerçevede ordu, devrimci muhafızlar, yargı ve istihbarat teşkilatı üzerindeki denetimini adım adım pekiştirmiş; medya ve eğitim kurumları üzerinde ise ideolojik hegemonya inşa etmiştir (Arjomand, 2009, s. 112).

Bu süreçteki en çarpıcı örüntülerden biri, Hamaney'in ardışık seçilmiş cumhurbaşkanlarıyla yaşadığı gerilimlerdir. Reformcu Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi, hukuk devleti ve sivil özgürlükleri genişletme girişimlerinde Hamaney'in kurumsal direnciyle karşılaşmıştır. Mahmud Ahmedinejad ise başlangıçta Hamaney'in desteğini almış, ancak zamanla iki taraf arasında derin bir kırılma yaşanmıştır. Bu örüntü, Hamaney'in ideolojik ilkelerden ziyade kişisel iktidarını önceliklendirdiğine işaret etmektedir.

İnsan hakları ve siyasi baskı

Hamaney yönetimi, kapsamlı ve sistematik insan hakları ihlalleriyle anılmaktadır. Bu ihlaller arasında muhalefet figürlerinin tutuklanması, basın özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar ve protesto gösterilerinin şiddetle bastırılması öne çıkmaktadır. 2009 Yeşil Hareketi, 2019 ekonomik protestoları ve 2022 Jîna Mahsa Emini ayaklanması, bu örüntünün en çarpıcı somut örnekleri arasında yer almaktadır. BM İnsan Hakları Özel Raportörü'nün raporları, söz konusu dönemlerde idam cezasının yaygın biçimde uygulandığını ve işkence vakalarının belgelendiğini ortaya koymaktadır (BM İnsan Hakları Konseyi, 2023).

Hamaney'in bu olaylar karşısındaki tutumu, iktidar anlayışının belirleyici bir göstergesi niteliğindedir. Devrim Rehberi, protestoları sistematik biçimde yabancı müdahale ve komplo söylemleri çerçevesinde tanımlamış; olayların ardında ABD, İsrail ve İngiltere'nin parmağı olduğunu öne sürmüştür. Bu söylem, hem iç meşruiyet krizlerini dışsal bir tehdide havale etme işlevi görmekte hem de devlet şiddetini İslam'ın ve milletin savunulması olarak meşrulaştırma işlevini yerine getirmektedir

Dış politika ve nükleer mesele
Hamaney'in dış politika anlayışı, ABD ve İsrail karşıtlığı ekseninde biçimlenen ve Orta Doğu'daki vekâlet güçlerine dayanan bir yapı sergilemektedir. Hizbullah ve Yemen'deki Husiler bu yapının temel bileşenlerini oluşturmaktadır. Hamaney, bu politikayı hem İslami direniş retoriğiyle hem de emperyalizme karşı ulusal egemenlik söylemiyle meşrulaştırmaktadır. Eleştirmenler ise söz konusu politikanın bölgesel istikrarsızlaşmaya katkıda bulunduğunu ve İran halkının refahını ülke sınırları dışındaki ideolojik çatışmalara kurban ettiğini ileri sürmektedir (Nasr, 2006, s. 203). Bu politikanın kısa süreli bir serap etkisi yaptığı dönemde Hamaney Kasım Süleymani ve Hasan Nasrallah gibi adamları aracılığıyla Ortadoğu’daki Dört Arap başkentini (Bağdat, Şam, Beyrut ve Sana) yönetmekle övünüyordu. Bu Pirus Zaferi’nin bedeli ise Suriye’de 1 milyon sivilin katledilmesi, Halep ve Doğu Guta gibi şehirlerin Gazze’ye benzer biçimde katliamlara sahne olmasıydı. Irak, Lübnan ve Yemen’deki istikrarsızlıkların da faili bu politikaydı. Ancak Hamaney’in Sünni Arap Dünyasına yönelik zafer sarhoşluğu İran rejiminin mezhepçiliğe sıkışmasına ve yalnızlaşmasına yol açtı.

Nükleer mesele ise Hamaney'in yönetim anlayışının en çarpıcı paradoksunu gözler önüne sermekteydi. Öne sürdüğü dini gerekçelerin aksine —nükleer silahların İslam hukukunda haram olduğu yönündeki fetvası— İran, uluslararası toplumla arasındaki derin güvensizliği besleyen kapsamlı bir uranyum zenginleştirme programını sürdürmüştü. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), akabinde 2018'de ABD'nin anlaşmadan çekilmesi ve ardından yaşanan süreç, Hamaney'in dış politikada da kendi iktidarını pekiştirme refleksini önceliklendirdiğini gözler önüne sermekte.

Sonuç

Ali Hamaney, 35 yılı aşan yönetim süreciyle İran'ın kurumsal yapısını kökten dönüştürmüştür; ancak bu dönüşüm, toplumun büyük çoğunluğunun yararına değil, dar bir iktidar çevresinin çıkarına hizmet edecek biçimde gerçekleşmiştir. Meşruiyetini teolojik bir çerçeveden alan ancak pratikte oldukça pragmatik bir yol izleyen Hamaney, hesap verebilirliği dışlayan ve siyasi katılımı köklü biçimde kısıtlayan bir sistem inşa etmiştir. Uluslararası yaptırımlar, ekonomik daralma ve toplumsal huzursuzluk bu sistemin somut maliyetlerini oluştururken, Hamaney söylemini dışsal düşman çerçevesine yaslamaya devam etmekteydi ve iktidarını muhafaza etmek için muhaliflerini kanlı biçimde bastırmak için baskı araçlarına başvurmaktan kaçınmadı.

Hamaney sonrası dönem için yol haritası belirsizliğini korumaktadır. Velayet-i fakih kurumunun uzun vadeli sürdürülebilirliği, toplumsal meşruiyetle kalıcı bir gerilim içindedir. Hamaney'in mirası, nihayetinde ideolojik ilkelere bağlılıktan çok baskı ve siyasi manevra yeteneğine dayalı bir yönetim modelinin ürünü olarak tarihte yerini alacaktır.


Kaynakça
Abrahamian, E. (2008). A History of Modern Iran. Cambridge University Press.
Arjomand, S. A. (2009). After Khomeini: Iran Under His Successors. Oxford University Press.
BM İnsan Hakları Konseyi. (2023). Report of the Special Rapporteur on the Situation of Human Rights in the Islamic Republic of Iran (A/HRC/52/67). Birleşmiş Milletler.
Milani, A. (2011). The Shah. Palgrave Macmillan.
Nasr, V. (2006). The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future. W. W. Norton & Company.
Takeyh, R. (2009). Guardians of the Revolution: Iran and the World in the Age of the Ayatollahs. Oxford University Press.
Zaccara, L. (2016). Iran and Its Place among Nations. Springer.
Bülent Şahin Erdeğer